De wet van het behoud van cultuur

Schermafbeelding 2013-07-04 om 01.02.44Op school leerde ik dat energie altijd behouden blijft. Wie niet? De vorm waarin de energie zich manifesteert kan weliswaar verschillen, maar als zodanig ging energie nooit verloren. Er dient zich een analogie aan met cultureel erfgoed. Met een beetje goede wil dan.
Wat nu geproduceerd wordt en een functie in ons (dagelijks of onalledaags) leven krijgt, kan op den duur behoren tot ons erfgoed. En als we het niet bewaren, kunnen de resten of sporen daarvan op den duur alsnog een verhaal vertellen. En als ook dat er niet is, kan het bijbehorende verhaal behoren tot ons erfgoed. Zelfs het duidelijk ontbreken van fysieke sporen kan een indicatie zijn van iets dat daar normaliter geweest had kunnen zijn. Ik laat mijn geest de vrije loop, maar vertel niets nieuws. Het is ook maar een opmaat naar iets wat ik tegenkwam op internet. Daarover straks.

Schermafbeelding 2013-07-04 om 00.58.35

Ook minder tijdgebonden voorwerpen, zoals de verzameling typemachines van WF Hermans die recent werd toegekend/verkocht aan boekhandel Limerick in Gent en waarover recent kamervragen werden gesteld, kennen een min of meer zwervend bestaan waarin ze zich telkens weer maar anders manifesteren. De eerste manifestatie (primaire context) is dan, na hun ontwerp, na het ontstaan in een fabriek/productieproces, na verkoop, het daadwerkelijke gebruik als schrijfmachine. Dan is het echter nog niet per definitie cultureel erfgoed. Er volgt een omzwerving waarin de  typemachines bij de verzamelaar komen, die er met passie een particuliere context aan geeft. Vervolgens neemt een andere verzamelaar het over en  voegt het toe aan een museale collectie; in dit geval het Scryption Museum. Nadat dit museum ter ziele ging, ging het terug naar de fraters en aangezien niemand interesse toonde, dreigde de verzameling verloren te gaan.
Maar Stichting Onterfd Goed bood aan zich erover te ontfermen en verhuisde de hele collectie van Scryption, waaronder onderhavige verzameling, naar Den Bosch in de Gruyterfabriek. Weer een andere, gelaagde context.
Op het moment dat er een prijsvraag uitgeloofd werd en er (eindelijk) weer aandacht voor de verzameling kwam, werd deze onderwerp van publieke en politieke opinie. En nu keert de verzameling terug naar de primaire context, met weer een betekenislaag en een publieksfunctie erbij. Boekhandel Limerick is zeker en vast geen definitief eindpunt. voor de eeuwigheid. En het verhaal wordt zo steeds boeiender.

Ik maakte deel uit van de jury die hierover de beslissing nam, nadat eerst het publiek een mening had mogen geven. En toen ontstond er politieke verontwaardiging, mede ingegeven door de teleurstelling en ergernis van de verliezende partij uit Groningen.

In zo’n geval wordt geroepen om een wet die het behoud van dergelijk cultureel erfgoed eens en voor al regelt. De wijze waarop daar nu meestal over gedacht wordt, is evenwel eerder een fixatie (voor altijd behouden zoals en waar het was) dan een visie. En dan laten we de typemachines die eerder al door WF Hermans zelf afgestoten werden nog buiten beschouwing. Die zijn destijds elders ondergebracht en/of mogelijk ook voorgoed verloren geraakt.
En dan nu de afterbeat van de opmaat.

Schermafbeelding 2013-07-04 om 00.02.44The Gallery of Lost Art is een online/virtuele tentoonstelling die de verhalen vertelt van de kunstwerken die inmiddels zijn verdwenen. Ze zijn vernield, gestolen, weggegooid, afgewezen, gewist, efemeer – een aantal van de belangrijkste kunstwerken van de laatste 100 jaar is simpelweg verloren en kan dus niet meer worden gezien.

Op het (recent vernieuwde) Collectiewijzer blog plaatste ik in 2010 een artikel over de instandhouding van tijdgebonden kunst. Daar noemde ik o.a. Anna Bates. Zij was in  een LinkedIn groep een discussie gestart over ‘The Conservation of / Ephemeral Art.’ Ze stelde allereerst vast dat ‘een / kunstwerken beschermt, behoudt en restaureert. Vervolgens gaf ze aan geïnteresseerd te zijn in kunst die bedoeld is, meteen of na verloop van tijd, te vervallen, vervagen of verdwijnen. Kunstwerken die niet bedoeld zijn te blijven. Wat is dan de rol van de  vroeg ze zich af?

The Gallery of Lost Art verkent de soms bijzondere en soms banale toedracht bij het verlies van belangrijke kunstwerken. Archiefbeelden, films, interviews, blogs en ​​essays, met betrekking tot het verlies van de werken van meer dan 40 kunstenaars in de twintigste eeuw, waaronder figuren als Marcel Duchamp, Joan Miró, Willem de Kooning, Rachel Whiteread en Tracey Emin, worden voor bezoekers bijeengebracht om te verkennen.

Schermafbeelding 2013-07-04 om 00.02.11The Galery of Lost Art, ontworpen door ISO, is samengesteld door Tate en geproduceerd in samenwerking met Channel 4; dit met extra steun van de Arts and Humanities Research Council (AHRC).
Jennifer Mundy, conservator van The Gallery of Lost Art, zegt dat kunstgeschiedenis de neiging heeft de geschiedenis te vertellen aan de hand van dat wat overleeft. Verlies daarentegen vormt ons gevoel omtrent de geschiedenis van kunst op een manier waar we ons vaak niet bewust van zijn. Musea vertellen volgens haar normaal gesproken de verhalen aan de hand van de objecten die ze in de collectie hebben. Deze tentoonstelling focust echter op belangrijke werken die niet gezien kunnen worden.

Het project zelf zal ‘verloren’ raken, wanneer de site in juli vernietigd wordt. Weliswaar met achterlating van een spoor van digitale fragmenten. The Gallery of Lost Art zal dan voortleven als zowel een iBook als een fysiek boek. Dat is alweer een aardig voorbeeld van de wet van het behoud van cultuur.

En wat is dan belangrijker, de digitalisering die de virtuele tentoonstelling mogelijk maakt en misschien ook kan laten voortbestaan, of de herinnering eraan, in de geruststellende wetenschap dat cultureel erfgoed toch altijd behouden blijft, in één of andere vorm?

  • Emile de Bruijn

    Erg leuk hoe die typemachines balanceren op de breukvlakken tussen literair an materiëel erfgoed, particulier en openbaar, anoniem gebruiksvoorwerp en literair relikwie.

    Ik werk voor de National Trust in het Verenigd Koninkrijk, en we hebben vrij veel van dat soor hybride objecten in onze collecties. En ons verzamelbeleid houdt zich ook meer bezig met de ‘biografie’ van een voorwerp dan met de intrinsieke waarde of schoonheid ervan.

    Je zou dit soort objecten bijna ‘nomadisch erfgoed’ kunnen noemen:) In het park van Stowe hebben we daar ook een mooi voorbeeld van: een houten paviljoen in pseudo-Chinse stijl dat door de tijd heen vijf keer verhuisd is, onder meer naar Ierland en weer terug: http://www.nationaltrustcollections.org.uk/object/91820 En het is ook nog verschillende malen gedecoreerd, dus het heeft niet alleen een geografische, maar ook een fysieke gelaagdheid – en natuurlijk ook een culturele gelaagdheid, omdat het zowel Engels als ‘Chinees’ is.

    • theomeereboer

      Dank je wel voor je interessante reactie Emile! Dat biedt een waardevolle toevoeging op zowel de kwestie van de typemachines als op de gedachtevorming over ‘nomadisch erfgoed’, zoals je dat treffend benoemt. Ik denk dat hybride objecten vaak onderbelicht blijven. Ofwel omdat we makkelijker met een eenduidige uitleg uit te voeten kunnen (en dus de rest verwaarlozen) of met het hele object niet veel weten aan te vangen; en de biografie uitpluizen en goed weten te vertellen, is geen sinecure.

      Wat zouden we kunnen doen om daar meer werk van te maken? Ken je nog meer voorbeelden zoals van dat houten paviljoen? Ik denk aan de treinwagon die werd teruggevonden in Roemenië (http://historiek.net/woii/8076-beladen-tentoonstelling-in-spoorwegmuseum), maar er zijn vast nog meer voorbeelden.

      • Emile de Bruijn

        Die treinwagon is erg indrukwekkend – en de museuale/artistieke interpretatie ervan voegt natuurlijk weer een biografisch ‘moment’ toe aan het ‘leven’ van dit object.

        De andere voorbeelden die me te binnen schieten zijn wat frivoler, maar desalniettemin behoorlijk ‘nomadisch':

        De Javaanse tafel in Ham House: http://nttreasurehunt.wordpress.com/2013/05/07/keeping-up-with-the-joneses/

        De Zhangzhou theepot van de hertogin van Lauderdale: http://nttreasurehunt.wordpress.com/2012/01/17/cataloguing-the-duchesss-teapot/

        Het Beaudesert/Condé Nast/Michael S. Smith behang: http://nttreasurehunt.wordpress.com/2012/09/06/writing-the-biography-of-a-chinese-wallpaper/

      • theomeereboer

        Prachtige voorbeelden, Emile, bedankt daarvoor! Maar klopt het echt dat er slechts enkele Javaanse tafels in Duitse en Engelse collecties te vinden zijn; niet in Nederlandse of Indonesische?

        Misschien vergelijkbare omzwervingen vinden we bij het Papua cultureel erfgoed. De stichting die zich voor dit erfgoed en de digitalisering ervan beijverde (PACE), is helaas ter ziele en dan is het altijd de vraag waar het vervolgens terecht komt. Zelfs de website waarop e.e.a. te vinden was, is verdwenen, maar wordt nog wel genoemd op de nog altijd aanwezige website van het inmiddels ook verdwenen Erfgoed Nederland; http://www.erfgoednederland.nl/themas/maatschappelijke-relevantie/good-practices/digitalisering-papua-cultureel-erfgoed/item3122

        In België wordt ook gesproken van nomadisch erfgoed, maar dan meer ten aanzien van rondreizende circussen. Het Europees Parlement erkende in 2005 het circus als een deel van de Europese cultuur. Zie daarvoor het handvest nomadische circussen [...]: http://bit.ly/1danma2 (doc).

        Lijkt me een aardige gedachte om daar eens een blogpost op dit weblog aan te wijden, waarin ik misschien de combinatie van dergelijk erfgoed en social media (voor de storytelling) zou kunnen onderzoeken. Als er nog bronnen zijn, Emile, die ik beslist zou moeten raadplegen, hoor ik het graag. Of als er iemand anders is, die graag een dergelijk artikel wil schrijven (of weet dat het al ergens bestaat), hoor ik het graag.

      • Emile de Bruijn

        Ja dit is alles wat ik tot nu toe heb kunnen vinden – het zou natuurlijk mooi zijn als iemand op Java dit leest en contact opneemt om ons te attenderen op andere exemplaren:)

        Ik ben betrokken bij een onderzoeksproject naar Chinees behang in de buitenplaatsen van de National Trust, en daarbij hebben we ook enorm veel baat gehad bij het gebruik van sociale media. Er heeft zich een informele, internationale studiegroep gevormd van conservatoren, restoratoren en kunsthistorici via email en LinkedIn informatie uitwisselen over Chinees behang in Europa (inclusief Nederland) en Noord Amerika. Begin volgen jaar hopen we een catalogus te publiceren over het Chinees behang in de buitenplaatsen van de National Trust, en die publikatie zal veel te danken hebben aan de feiten en inzichten bijgedragen door dit ‘liquid network’. Ik zou er eventueel een post over kunnen schrijven voor dit weblog, of ik zou je het materiaal ervoor kunnen aanleveren.

        Die circussen doen me denken aan het concept van ‘immaterieel erfgoed’. De Japanese theeceremonie is daar ook een goed voorbeeld van: het bereiden en delen en drinken van thee als een soort theater op de vierkante centimeter.

        Maar de voorwerpen die daarbij gebruikt worden zijn natuurlijk wel ‘materieel’, zij het op een zichzelf wegcijferende, Zen-achtige manier. En er zijn ook behoorlijk wat nomadische voorwerpen onder het Japanese theegerei, bijvoorbeeld deze Koreaanse boerse rijstkom, in Japan gebruikt in de theeceremonie, gebroken en gerestaureerd (waarbij de restauratie bijdraagt aan de ‘biografie’ van de kom), en toen nog eens keer door Charles Lang Freer verworven en nu in zijn collectie in Washington: http://conversations.si.edu/collections/object/2381

      • Theo Meereboer

        Dat lijkt me een interessant onderzoek Emile. Het is fantastisch als je daar een artikel over zou willen schrijven. Al denk ik wel dat het zuster-weblog, Collectiewijzer.nl daar als podium misschien nog geschikter voor is. Zie bijvoorbeeld: http://www.collectiewijzer.nl//?s=Behang
        Er is daar ook een grote verzameling artikelen, onderzoek en richtlijnen beschikbaar, zie http://www.scribd.com/Collectiewijzer

        Tenzij je meer ingaat op het effectieve gebruik van sociale media tbv dit onderzoek, of als kennis uit het publiek middels crowdsourcing wordt betrokken bij het onderzoek; dan is dit weblog de beste plek. In beide gevallen ben ik er erg blij mij en help ik je graag met een publicatie, verslag of iets van dien aard.